اخبار

تاریخ انتشار 1396/05/30

کدام شرح مثنوی را بخوانیم؟

راهنمایی کوتاه و کاربردی برای کسانی که می خواهند معانی ابیات مثنوی مولانا را بدانند...

کتاب‌سرا: متأسفانه در اغلب موارد گنجینه‌های کشورمان را غربی‌ها زودتر از خود ما به جهان غرب معرفی کرده‌اند. این مسأله درباره مولانا هم صادق است. از معروف‌ترین کسانی که مولوی را به اروپا و آمریکا معرفی کرد، هانس کریستین اندرسن، داستان‌نویس شهیر دانمارکی بود. او در سال 1842، مراسم سماع در ترکیه را دید و چنان تحت تأثیر قرار گرفت که کتاب «بازار شاعر» را نوشت. بعدها مستشرقان (شرق‌شناسان) فراوانی به تفکر و اندیشه مولانا علاقه‌مند شدند که از جمله آن‌ها می‌توان به جان پورتر براوان (مستشرق آمریکایی) اشاره کرد. او یافته‌های خود درباره عرفان شرقی را در کتاب «درویشان یا معنویت‌گرایی شرقی»‌ منتشر کرد. بعد از او جان پی دربین هم از مراسم مولویه دیدن کرد و آن را مراسمی شگفت خواند و در کتاب «مشاهدات شرق» در این باره نوشت. یکی از مهم‌ترین شرح‌ها درباره مثنوی را هم رینولد آلین نیکلسون، خاورشناس انگلیسی، نوشته است. نیکلسون علاوه بر ترجمه و شرح «منتخبی از غزلیات عارفانۀ مولانا»، متن کامل «مثنوی جلال‌الدین رومی» را در هشت جلد به انگلیسی ترجمه و اکثر ابیات آن را تشریح کرد. این کتاب به فارسی ترجمه شده و تا مدت‌ها یکی از منابع مهم برای مولوی‌پژوهان بود. البته به این معنا نیست که در ایران شرحی نوشته نشده بود. مولوی از جمله شاعرانی است که در مشرق‌زمین هم شرح‌های فراوانی بر آثارش نوشته‌اند که بسیاری از آن‌ها ایرانی بوده‌اند. از جمله این شرح‌ها می‌توان به «شرح کبیر آنقروی» (رسوخ الدین اسماعیل آنقروی)، «مکاشفات رضوی» (محمدرضا ملتای لاهوری)، «مخزن الاسرار» (ولی محمد اکبرآبادی)، «شرح اسرار» (حاج ملا هادی سبزواری)‌ و «شرح مثنوی» (دکتر محمد استعلامی) اشاره کرد. البته در ادامه خواهیم گفت کدام شرح برای عوام و خواص جامع‌تر و مفیدتر است اما پیش از آن، باید یادی کرد از شرح استاد فروزانفر با عنوان «مثنوی شریف» که عمرش به نوشتن آن کفاف نداد. استاد فروزانفر سه جلد از این شرح را نوشت و مابقی را زنده‌یاد جعفر شهیدی ادامه داد و به اتمام رساند. این شرح در حال حاضر از دروس اصلی رشته ادبیات فارسی در دانشگاه است. منتها برای اینکه شرحی را پیشنهاد بدهیم که برای تمام اقشار قابل استفاده باشد باید برویم سراغ کتابی که توانسته باشد هم لغات را معنی کند، هم معنی بیت را نوشته باشد و هم شرحی بر داستان و مآخذ آن آورده باشد. این شرح بدون شک، شرح استاد کریم زمانی بر مثنوی است. «شرح جامع مثنوی معنوی» در زمان چاپ، سر و صدای زیادی بین مولوی‌پژوهان به راه انداخت و بسیاری از استادان این عرصه به استاد کریم زمانی بابت نوشتن آن تبریک گفتند. در مقدمه شرح استاد زمانی نامه‌ها و تحسین‌نامه‌های شخصیت‌های مختلفی در تمجید این کتاب چاپ شده؛ از جمله چهره‌های برجسته‌ای چون عبدالحسین زرین‌کوب، سید جعفر شهیدی، محمدرضا شفیعی کدکنی، دکتر عبدالکریم سروش و آنه ماری شیمل، خاورشناس بزرگ آلمانی، اشاره کرد. استاد کریم زمانی در این شرح کاری بزرگ انجام داد. در ابتدای هر قصه مثنوی، خلاصه‌ای کوتاه از داستان را به نثر نوشته، منابع و مآخذ آن را معرفی کرده و بعد سراغ تک تک ابیات رفته. ابتدای هر بیت، لغات دشوار آن توضیح داده شده و پس از آن، معنی بیت به نثر ساده آمده. بعد از آن هم اگر بیت مذکور احتیاج به شرحی داشته یا یادآور اشاره‌ای به مفهومی عرفانی یا فلسفی بوده، آن را هم آورده است. در واقع «شرح جامع مثنوی معنوی» کتابی است در 6 مجلد که می‌توان آن را به هر علاقه‌مندی توصیه کرد. متخصصان می‌توانند از اشارات دقیق مؤلف استفاده کنند و عوام نیز معانی ابیات را به ساده‌ترین زبان بخوانند و فهم کنند. این کتاب که از سوی نشر «اطلاعات» چاپ شده در حال حاضر در بازار نیز موجود است.